Tết Nguyên đán

Đỗ Hoàng Linh

Lễ tết là một bộ phận đời sống văn hóa tinh thần quan trọng của văn hóa truyền thống Việt Nam. Lễ Tết thường tập trung vào thời điểm đầu năm, phù hợp với thời tiết và thời vụ vì thế nó ăn sâu vào ý thức dân tộc. Tuy các nhà nghiên cứu đều cho rằng nghi thức lễ tết Việt Nam đều xuất xứ từ Trung Hoa, nhưng thực chất thì phong cách, tâm hồn và truyền thống đều thể hiện rõ bản sắc Việt Nam.

Ngày lễ tết quan trọng nhất chính là Tết Nguyên đán. Tên gọi của ngày lễ cổ truyền này vốn là cách nói tắt của hai chữ Hán lễ tiết. Nguyên là bắt đầu, Đán là buổi sớm, còn Tết là từ tiết mà ra, nên cụm từ này nghĩa là: bắt đầu năm mới. Thật khó xác định chính xác xem người Việt ta ăn tết từ khi nào, nhưng chắc hẳn do ảnh hưởng của quá trình du nhập văn hóa phương Bắc. Còn sách Đại Việt sử ký toàn thư chép: “Bính Ngọ năm thứ 2 (135 trước Công nguyên), Hoài Nam Vương An dâng thư rằng: đất Việt là đất ở ngoài, là dân cao tóc vẽ mình, không thể lấy pháp độ nước mũ mang đai mà trị được. Từ thời tam đại thịnh trị, đất Hồ, đất Việt không theo lịch Trung Quốc…”.

Dân gian vẫn có câu đói quanh năm no ba ngày Tết chắc tại tâm lý no dồn đói góp tích cóp chuẩn bị tất cả tháng trời cho dịp Tết chỉ diễn ra trong ba ngày quan trọng nhất là 30 -1 – 2. Công việc lo Tết bắt đầu thực sự gấp rút từ rằm tháng Chạp âm lịch. Các gia đình đều dọn dẹp, lau chùi, trang hoàng nhà cửa và mua sắm đồ Tết. Ngày 23 tháng Chạp có một nghi lễ quan trọng đầu tiên là tiễ ông Công ông Táo (ta còn gọi là vua bếp, Đông thần). Các gia đình khá giả bày cỗ linh đình, thậm chí còn dâng cả mật ông, bánh nếp để mong Táo quân ngọt giọng đọc báo tâu điều hay lẽ phải với Ngọc Hoàng; nhà nghèo thì cũng cố sắm cho ông Táo mâm lễ gồm mũ, áo, hia, vàng mã và con cá chép sống để trong thạp nước bày lên bàn thờ. Ai cũng tin rằng ông Táo giữ ngọn lửa bếp trong mỗi nhà nên rất quan trọng đối với vận thịnh suy của gia chủ. Sau khi thắp hương cúng xong thì đốt vàng mã và đem cá ra sông phóng sinh. Không khí Tết dồn dập đến rất nhanh, người ta quét dọn, lau rửa bàn thờ, ảnh thờ, nấu nước ngũ vị hương vẩy từ nhà ra ngoài sân để tẩy uế rồi mổ lợn, gói bánh chưng, làm gà, làm ô-mai, mứt tết, tắm giửa tất niên.

Trước giao thừa, ai có món nợ nần đều giục nhau hoặc nhớ ra tự giác đem trả hết, nếu không để sang năm mới bị đòi nợ sẽ giông cả năm. Một thủ tục cần thiết nữa là biếu tết. Đây là việc tùy tâm và tình cảm quan hệ chứ không có quy định bắt buộc nào: ông bà cha mẹ mua cho con trẻ quần áo mới và trang sức đẹp; con rể mua biếu tết bố mẹ vợ rượu, bánh hay con gà sống thiến; học trò đến tạ ơn thày dạy cả năm vuông lụa, ấm trà sen; bạn bè thân tặng nhau bức tranh, cút rượu ngon… Những gia đình nhà nho hoặc quan chức còn có lệ gửi thiếp mừng. Thiếp chúc tết có thể là in hoặc vẽ một vế đối, bài thơ hoặc vài câu ý chúc mừng xã giao. Loại thiếp này chỉ cần đưa đến nhà chứ không cần đưa tận tay cho chủ nhà nên còn gọi là phi thiếp. Sau khi nhận hết các thiếp, từ đầu năm mới, chủ nhà sẽ treo những tấm thiếp này lên các gốc đào, mai, quất hoặc để trước các bình hoa trong phòng khách. Một số vùng nông thôn còn có tục đi thăm mộ tổ tiên và thắp nén nhang mời các cụ về ăn Tết với gia đình.

Theo lệ thường chiều 30 Tết nhà nào cũng phải trồng nêu trước cửa. Đó là một cây tre đốt tận gốc, vẫn để nguyên lá đem trồng trước sân rồi buộc vàng mã, cài khánh (để tỏ dấu hiệu đất đã có chủ, quỷ ma không được đến quấy phá. Những nơi đất chật hẹp thì không trồng được nêu, người ta dùng cành đa, lá dừa gài ở cổng rào, rắc vôi bột, vẽ bàn cờ, cung tên, nỏ hướng ra tứ phía cũng để trấn trừ ma quỷ). Cho đến tận ngày 7 tháng Giêng âm lịch người ta mới hạ nêu và hóa vàng mã, còn gọi là lễ khai hạ. Cỗ cúng gia tiên kéo dài đến giao thừa, còn cơm cúng được làm đều đặn suốt mấy ngày Tết cho đến ngày hóa vàng mới thôi.

Thời khắc quan trọng nhất là Lễ Trừ tịch lúc giao thừa (có thể hiểu nôm na là lễ bàn giao nhiệm vụ trực ban giữa thần năm cũ và năm mới). Nhà nhà bày cỗ ra ngoài trời (sân thượng, cửa nhà, cửa ngõ) để cúng các quan thần tham dự phiên giao ban. Khi tiếng pháp xua tà, mừng thần âm vang thì hương đượm lửa, thơm ngào ngạt. Lễ vật có vàng, hương, trầu, rượu, hoa quả, xôi gà và tiếng cầu khấn rì rầm hòa tan trong âm vang của muôn tiếng pháo rộn rã. Tuy nhiều nơi hiện nay vẫn giữ lễ cúng giao thừa nhưng láng máng ý nghĩa nên thành ra cúng xá tội vong nhân: người ta cho rằng giữa lúc các thánh thần và gia tiên ấm cúng ăn uống trong nhà thì ngoài đường ma đói lang thang vật vờ không biết về đâu, vì muốn cho chúng không quậy phá thì phải cúng bố thí cho chúng no nê. Sau lễ cúng giao thừa còn Lễ cúng Thổ công cũng gồm rượu trà vàng mã hoa quả bánh mứt (nhiều gia đình nộp cả hai lễ làm một để cúng và khấn luôn cho tiện). Khi chủ nhà khấn lễ xong thì các thành viên trong gia đình lần lượt theo ngôi vị trưởng thứ cùng tới chắp tay lễ tạ trước bàn thờ. Tiếp đó mọi người trong gia đình vui vẻ chúc tụng lẫn nhau mọi điều tốt đẹp nhất nhân dịp năm mớivà mở rượu, mừng tuổi bằng xu, tiền mới lấy may (đây chỉ là thủ tục mang ý nghĩa tượng trưng chứ không bắt buộc phải có tiền to, tiền nhiều mới tốt. Việc lì xì này còn tiếp tục cho đến hết lễ hóa vàng đối với họ hàng, bạn bè…).

Kết thúc lễ giao thừa tại gia, mọi người tỏa ra ngoài đường đi hái lộc với quan niệm chính là xuất hành đi lễ các đình, đền, miếu, chùa để cầu phúc, cầu may. Thắp hương khấn vái xong thì hái một cành cây, nhành lá đem về làm lộc cây cắm trước bàn thờ cho đến khi tàn khô. Những ai ra khỏi nhà rồi bước vào nhà đầu tiên sau giao thừa hoặc người khác đến thăm gia đình đầu tiên là người xông nhà. Nhiều gia đình tin rằng người xông nhà có vía tốt sẽ đem lại tài lộc phúc cho gia đình cả năm nên thường chọn người quen, nhờ họ hàng có tuổi tốt, tuổi hợp với chủ nhà đến xông đất. Người nào đang chịu tang gia đình thì không đến chúc tết bất cứ nhà ai trong 3 ngày tết vì gọi là vận áo xám. Nhiều gia đình còn kiêng cả quét nhà trong mấy ngày tết, nhưng đúng ra thì truyền thống chỉ kiêng dọn rác ngày mùng 1 thôi. Trong mấy ngày tết, tuy vui vẻ, chúc tụng, chơi hội thế nào vẫn có tục khai (mở) công việc của mỗi gia đình hoặc cá nhân tùy theo ngành nghề. Ví dụ: mở hàng, khai bút, khai ấn, khai hội… (chọn ngày giờ tốt mở cửa hàng bán mấy món đồ, lấy bút ra viết vài câu đối, đóng triện….). Cũng nhiều nơi mượn cớ này để khai cờ bạc đầu xuân như cờ tướng, tam cúc, tổ tôm…!

Tết cứ thế kéo dài với nhiều hoạt động tưng bừng, náo nhiệt cho đến tận NguyênTiêu (rằm tháng Giêng). Người ta tin rằng ngày rằm đầu năm bao giờ Thần, Phật cũng giáng lâm xuống các đền chùa to nhỏ khắp từ thành thị đến nông thôn, mọi người nghìn nghịt đua nhau dâng lễ vật, cúng bái, xin thẻ cầu may. Một quẻ ngày rằm này có ý nghĩa hướng đạo cho mọi chuyện buôn bán, quan lộc, tình duyên, sức khỏe cho cả năm, vì thế đây cũng là khoảng thời gian làm ăn phát đạt nhất của các thầy bói. Sau rằm thì hương vị Tết chính thức chuyển sang không khí hội hè cổ truyền ở các địa phương…

Thông tin liên quan:

Tết xưa và nay
25/01/2009

Tết xưa và nay
25/01/2009 05:01' PM
Tết như cái bản lề, khép lại một năm này và mở ra một năm khác. Tết là thời điểm đặc biệt mà chỉ trừ những đứa nhỏ, bộ nhớ còn rất nhiều khoảng trống, còn lại phàm những người có ký ức đều bắt đầu hồi tưởng và so sánh: “Tết giờ sao nhạt, chẳng giống ngày xưa!”.

Nguyên Đán trong veo Mồng Một Tết…
24/01/2009

Nguyên Đán trong veo Mồng Một Tết…
24/01/2009 10:08' PM
"Nguyên đán" là từ Hán-Việt, mang nghĩa sớm tinh mơ mồng một Tết, ngày thứ nhất của năm lịch Âm Dương. Khởi nguyên của ngày đầu lại là buổi sớm mai. Với người Việt, đây là ban sớm của ngày thiêng nhất, cũng là ngày lành, ngày đẹp nhất của năm đồng áng cấy cày theo nhịp đi bốn mùa giời đất xuân hạ thu đông...

Giữ Tết cổ truyền - Tết xưa, tết nay….
24/01/2009

Giữ Tết cổ truyền - Tết xưa, tết nay….
24/01/2009 01:42' PM
Ngày xuân con én đưa thoi. Chỉ có 6 chữ thơ Xuân thôi mà thấy đủ sự vần vũ chuyển động của đất trời và lòng người. Có sự nhịp nhàng vui vẻ của con thoi và tiếng thoi. Cả những thoăn thoắt sinh động của cánh én trên lồng lộng mây trời… Tết xuân là như thế. Không hề và không thể “nhất thành bất biến”. Nhưng nếu biến động chuệnh choạng hoặc thậm chí đứt gẫy thì “ còn gì là xuân”?

Tết Hà Nội thời hội nhập
24/01/2009

Tết Hà Nội thời hội nhập
24/01/2009 08:33' AM
Tết là ngày đặc biệt nhất trong những ngày đặc biệt của một năm. Theo câu ca dao cổ: “Thịt mỡ dưa hành câu đối đỏ/Cây nêu tràng pháo bánh chưng xanh”, thì ngoại trừ “tràng pháo” theo lệnh của Chính phủ cấm pháo, không còn là thú chơi nữa, không ai đốt pháo nữa, thì các thứ khác vẫn xuất hiện trong ngày tết khắp đó đây, tuy có nhiều thay đổi.

"Ăn" Tết
23/01/2009

"Ăn" Tết
23/01/2009 10:04' PM
Đầu thập niên 1970, nhiều người gốc Bắc sống ở Sài Gòn - được gọi chung là dân “Bắc Kỳ di cư” - tìm đọc Áo mơ phai của Nguyễn Đình Toàn và Thương nhớ mười hai của Vũ Bằng để nhớ hoặc biết ít nhiều về quê nhà. Nếu Áo mơ phai là những hoài niệm buồn nhưng cũng đầy lãng mạn về Hà Nội, thì tác phẩm sau toàn chuyện… ẩm thực.

Chuyện lo tết thời bao cấp
20/01/2009

Chuyện lo tết thời bao cấp
20/01/2009 10:44' AM
Không hiểu tại sao cứ mỗi dịp Tết về tôi lại nôn nao nhớ anh em trong ngành thương nghiệp suốt mấy chục năm thời bao cấp. Thoát khỏi thời "trăm thứ thứ gì cũng phân" vô cùng khó chịu ấy là một giải thoát vĩ đại. Tôi cũng là người đã viết hàng trăm bài báo cổ vũ cho công cuộc đổi mới. Nhưng công bằng mà nói, thời kỳ gian nan ấy, những "cán bộ mậu dịch" đã làm hết sức mình để năm nào cũng lo được cho hàng chục triệu gia đình có một cái Tết đàng hoàng, là chuyện không thể quên…

Chuyện phong tục Tết
19/01/2009

Chuyện phong tục Tết
19/01/2009 09:37' PM
Lễ tết là thuộc về phong tục. Trong phong tục của cả nước có phong tục riêng của từng vùng. Mỗi vùng đóng góp những phong tục của mình vào phong tục chung. Hà Nội cũng vậy, từ xưa để hình thành một vùng “Văn hóa kinh kỳ” cũng có tục đón Tết riêng.

Mạn đàm tập tục Tết
17/01/2009

Mạn đàm tập tục Tết
17/01/2009 11:09' PM
Năm nào cũng vậy, sau lễ cúng ông công ông táo, mọi gia đình quét dọn nhà cửa, sắm lễ, treo câu đối, đoàn tụ ăn bữa cơm tất niên để đón năm mới. Tết đến, mọi người chúc nhau mạnh khỏe, may mắn, chúc bạn bè gần xa nhiều tài nhiều lộc.

Chăm chút bàn thờ ngày Tết
16/01/2009

Chăm chút bàn thờ ngày Tết
16/01/2009 04:08' PM
Thờ phụng tổ tiên là một trách nhiệm có tính cách luân lý đối với người Việt Nam, nó thể hiện cho nhu cầu được phát lộ tình cảm và niềm tin huyết thống trong môi trường gia đình.

Ý nghĩa ngày Tết Nguyên Đán
15/01/2009

Ý nghĩa ngày Tết Nguyên Đán
15/01/2009 04:41' PM
Tết Nguyên Đán là ngày hội cổ truyền lớn nhất, lâu đời nhất, có phạm vi phổ biến rộng nhất từ Mục Nam Quan đến Mũi Cà Mau và là ngày lễ tưng bừng, nhộn nhịp của cả dân tộc. Từ những thế kỷ trước, từ đời Lý - Trần – Lê, ông cha ta đã cử hành lễ Tết hàng năm một cách trang trọng.

Tâm lý ngày Tết
01/01/2009

Tâm lý ngày Tết
01/01/2009 07:33' AM
Những dịp để cả một dân tộc được sống cùng nhau trong một tình cảm, một ý tưởng chung, cùng một xúc động tập thể, bao giờ cũng hiếm. Thường đấy phải là những sự kiện quan trọng, có liên quan ngay đến đời sống của cả cộng đồng, mới có thể tạo nên sự đồng nhất như vậy về ý nghĩ và rung cảm của mọi người.

Tết và những giá trị gia đình thời hội nhập
06/03/2007

Tết và những giá trị gia đình thời hội nhập
06/03/2007 03:06' PM
Xuân đến Tết về không chỉ là ngày, là mùa đón khí mới mà còn là dịp con người tri ân tổ tiên, nguồn cội, biểu tỏ tình yêu thương với gia đình, người thân, bạn bè…

Tết đến
19/02/2007

Tết đến
19/02/2007 08:05' PM
Nhắm mắt lại, giờ tôi như vẫn được nghe những tiếng xột xoạt của thứ vải “trúc bâu” hồ cứng nơi cánh tay mình ngày ấy vuốt ve nhìn ngắm. Tôi thấy mình bỗng thành đứa trẻ, hay đứa trẻ vừa biến thành tôi khi năm mới vừa sang...

Lễ, Hội, và Tết
16/02/2007

Lễ, Hội, và Tết
16/02/2007 07:53' PM
Lễ – Hội – Tết lấy tự nhiên, vũ trụ làm trục dọc, và nhân sinh làm trục ngang, hòa hợp cả với trời đất và con người. Và đương nhiên, trong tiến trình phát triển của xã hội loài người, nhất là cuộc sống hiện đại ngày nay, có những lễ-hội-tết bị làm cho phai mờ đi, và cũng có những lễ-hội-tết được làm cho đậm nét hơn...

Bài mới:  

“Vua hiền có Lê Thánh Tông”
09/02/2010 11:55' AM

“Vua hiền có Lê Thánh Tông”
09/02/2010 11:55' AM
Cách đây gần bảy mươi năm, năm 1942, trong bài diễn ca Lịch sử nước ta, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết: “... Vua hiền có Lê Thánh Tông...”. Thánh Tông là miếu hiệu của Lê Tư Thành, con thứ tư, cũng là con út của vua Lê Thái Tông (1423 - 1442).

Ba nhân vật tên Hổ
09/02/2010 07:16' AM

Ba nhân vật tên Hổ
09/02/2010 07:16' AM
Trong danh sách nối dài các nhân vật lịch sử Việt Nam được nhắc đến trong Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam (Nhà xuất bản Văn hóa 1993), có hai người tuy không sinh năm hổ nhưng lại mang tên Hổ.

Bánh chưng vẫn là linh hồn của Tết
07/02/2010 05:44' PM

Bánh chưng vẫn là linh hồn của Tết
07/02/2010 05:44' PM
Là một nhà dân tộc học, một người làm công tác bảo tàng, tưởng rằng ông sẽ thích nói về truyền thống và “dị ứng” với những thay đổi. Nhưng ngược lại, những điều mà PGS. TS Nguyễn Văn Huy, nguyên giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam trao đổi xung quanh cái Tết cổ truyền đáng cho nhiều người phải suy nghĩ.

Bài khác:

Năm con hổ, đối thoại về “thủ lĩnh văn hóa”
06/02/2010

Năm con hổ, đối thoại về “thủ lĩnh văn hóa”
06/02/2010 10:44' AM
“Hổ” thường được gắn với hình ảnh thủ lĩnh. Từ những “hổ tướng” trong lĩnh vực quân sự, danh xưng này dần được chuyển sang nghĩa thủ lĩnh – người cầm đầu – “leader” về mặt tinh thần trong lĩnh vực văn hóa.

Năm Hổ nói chuyện... báo
05/02/2010

Năm Hổ nói chuyện... báo
05/02/2010 09:59' AM
Cuối năm, tiếp xúc với một ông bạn quan chức đầu tỉnh, ông ấy thẳng tưng: Xưa người ta sợ hổ, nay người ta sợ báo. Báo ở đây là phương tiện thông tin đại chúng. Ngẫm cũng đáng nghĩ. Câu nói vừa hàm chứa trách móc, răn đe và nhiều phần ghét bỏ.

Không không là không!
05/02/2010

Không không là không!
05/02/2010 09:53' AM
Vào đề mà kết luận ngay rằng dân thành thị ngày nay đã đánh mất thói quen tiêu thụ sản phẩm văn hóa, chắc dễ bị cho là hàm hồ...

Cụ Hoàng Đạo Thúy: Người Hà Nội
05/02/2010

Cụ Hoàng Đạo Thúy: Người Hà Nội
05/02/2010 07:37' AM
Hoàng Đạo Thúy sinh ra đúng năm đầu thế kỷ trong một gia đình nhà Nho nền nếp. Thuở nhỏ, cụ thường thấy nhà mình đông học trò đến học và ôn luyện để đi thi hương, thi hội; bởi cha cụ - nhà Nho yêu nước Hoàng Đạo Thành - từng là một chí sĩ trong phong trào Duy Tân, cũng là giáo học.

Bánh chưng, Dưa hành... và những đổi thay của Tết
04/02/2010

Bánh chưng, Dưa hành... và những đổi thay của Tết
04/02/2010 09:51' AM
Tết, dù thời nay được định nghĩa bằng những món Tây, bằng những món quà biếu xa xỉ chở nặng... toan tính thì trong tâm niệm của hết thảy người Việt, Tết muôn đời vẫn là xum vầy, là tụ họp và vui vẻ.

Màu của tết
02/02/2010

Màu của tết
02/02/2010 10:19' AM
Giờ đây ở những đô thị lớn kinh tế ồn ào phát triển, nhiều nơi no ấm đã tràn ra thành thừa mứa, và người ta liều lĩnh đem màu cao cả của những ngày tết dung tục pha phách vào ngày thường.

Một câu chuyện rơi vào quên lãng?
22/01/2010

Một câu chuyện rơi vào quên lãng?
22/01/2010 02:17' PM
Cuốn Nhân công Đông Dương, lao động nhập cư cưỡng bức (1939-1952) của tác giả Pierre Daum mới ra mắt đã hé mở cho độc giả Pháp một bi kịch được giấu kín cách đây 70 năm về những người thanh niên Việt Nam bị ép buộc và trưng dụng sang “mẫu quốc” làm lính thợ phục vụ cho nước Pháp trong Thế chiến II. Vài người trong số đó sau này trở thành nghệ sĩ nổi tiếng như họa sĩ Lê Bá Đảng, nhà điện ảnh Phạm Văn Nhân, (suýt nữa trong danh sách ấy có tên nhà văn Tô Hoài, nhưng ông dừng lại ở bến cảng mà không lên đường rời xứ sở)...